Get Adobe Flash player
menu
Cretan Quality Label Cretan Quality Label
menu
 
 
content

Η χαρουπιά και ο Αποκόρωνας


Του Στέλιου Μιχελάκη, Δρ Γεωπονίας, π. δήμαρχος Βάμου

Η χαρουπιά αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο ταυτότητας της επαρχίας μας, του αυριανού δηλαδή Δήμου Αποκορώνου. Ξηρόφωτο και αειθαλές δέντρο, αξιοποιεί μαζί με το κυπαρίσσι άγονα, οριακά εδάφη και χαρίζει το πράσινο χρώμα και τη δροσιά της σε ξηρές και δύσβατες περιοχές και προσέφερε μέχρι πριν από λίγα χρόνια ένα αξιόλογο συμπληρωματικό εισόδημα στους κατοίκους του τόπου μας.
Σήμερα η παραγωγή χαρουπιών έχει μειωθεί αρκετά. Αναφέρεται στατιστικά ότι απ? τους περίπου 15.000 τόνους χαρουπιών της χώρας μας, το 80% παράγεται στην Κρήτη και κατανέμεται περίπου εξίσου στους τέσσερις Νομούς.
Η μισή παραγωγή του Νομού Χανίων προέρχεται από τον Αποκόρωνα, δηλαδή περίπου 15.000 τόνοι. Το πανάρχαιο δέντρο της χαρουπιάς, αποτελεί σύμβολο μακροζωίας, υπομονής και αναγέννησης.
Είναι πολύτιμο σαν δασικό, γεωργικό, μελισσοκομικό, βιομηχανικό αλλά και καλλωπιστικό δέντρο και τόσο το ίδιο το δέντρο όσο και ο καρπός του, έχουν διάφορες χρήσεις. Επιπλέον, το πλούσιο ριζικό του σύστημα συγκρατεί και προστατεύει το έδαφος από τη διάβρωση.
Το βαθύ, αυτό ριζικό σύστημα, εισχωρεί στις σχισμές των βράχων και αξιοποιεί έτσι το νερό ακόμη και σε μεγάλα βάθη. Προτιμά θερμά μέρη και αντέχει σε μακρές ξηροθερμικές περιόδους και σε υψηλούς καύσωνες. Αναπτύσσεται ακόμη και σε περιοχές όπου το ετήσιο ύψος βροχής δεν ξεπερνά τα 350 χιλιοστά. Είναι όμως ανθεκτικό και στις χαμηλές θερμοκρασίες μέχρι τους -7 βαθμούς Κελσίου.
Πατρίδα του δέντρου αναφέρεται και η Κρήτη αλλά κυρίως η Μέση Ανατολή και ιδιαίτερα η Συρία. Το όνομα της χαρουπιάς ceratonia προέρχεται από τη λέξη ‘κέρατον’ ή ξυλοκέρατο, το όνομα του χαρουπιού εξαιτίας της μορφής του.
Τα χαρούπια κατάφεραν να θρέψουν όχι μόνο τον Ιωάννη το βαπτιστή στην έρημο -γι? αυτό και ονομάστηκε Αρτόδενδρο του Αγίου Ιωάννη- αλλά και χιλιάδες ανθρώπους μικρούς και μεγάλους κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Και είναι αλήθεια ότι, κατά τη διάρκεια της παρουσίας του δέντρου ανά τους αιώνες, η αξία του δέντρου έρχεται στην επικαιρότητα ιδιαίτερα σε περιόδους πολέμων, λιμών και σιτοδειών τότε που η τροφή γίνεται λιγοστή και δυσεύρετη. Το λιγοστό αλεύρι με τα αλεσμένα χαρούπια ήταν τότε απαραίτητα για την παρασκευή του ψωμιού.
Τα χαρούπια ήταν γνωστά στην Ιουδαία την εποχή του Χριστού και γίνεται γνωστή η χρήση τους με την παραβολή του Ασώτου.
Οι ξεραμένοι σπόροι του χαρουπιού χρησίμευαν στην Αφρική σαν μονάδα βάρους για το λύγισμα των μπαχαρικών. Τους χρησιμοποιούσαν επίσης στις Ινδίες για να ζυγίζουν το χρυσάφι και τα πολύτιμα πετράδια. Από το βάρος του σπόρου αυτού προέκυψε το βάρος ενός καρατίου, δηλαδή η μονάδα βάρους που χρησιμεύει σήμερα για το βάρος των κοσμημάτων. Η λέξη ‘καράτι’ προέρχεται από παραφθορά της λέξης χαρούπι (‘καρούπ’ στα αραβικά). Συγκεκριμένα, το βάρος του σπόρου της χαρουπιάς κυμαίνεται σταθερά μεταξύ 189 και 205 χιλιοστών του γραμμαρίου και η σημερινή μονάδα ‘καράτι’ έχει επίσημα καθοριστεί στα 200 χιλ/στά του γραμμαρίου.
Η χρησιμότητα του δέντρου
Χρήσιμα είναι όλα τα μέρη του δέντρου της χαρουπιάς. Τα φύλλα και οι φρέσκοι βλαστοί μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για τη διατροφή αιγοπροβάτων όπως γίνεται στην Κύπρο, ιδιαίτερα σε περιόδους ξηρασίας.
Ο φλοιός και τα φύλλα είναι πλούσια σε δεψικές ουσίες και οι μη ώριμοι καρποί σε ουσίες χρήσιμες στη βαφή. Γι? αυτό χρησιμοποιούνταν στη βυρσοδεψία αλλά και στη βαφική.
Το ξύλο της χαρουπιάς χαρακτηρίζεται ως ξύλο σκληρό και βαρύ, κοκκινωπού χρώματος. Μπορεί επομένως εκτός από καύσιμη ύλη (καυσόξυλο, κάρβουνο) που χρησιμοποιείται σήμερα, να χρησιμοποιηθεί και στην επιπλοποιία.
Η κυριότερη όμως χρήση της χαρουπιάς είναι για τα χαρούπια (σπόρους και ψίχα) αλλά και για αναδασώσεις. Ειδικότερα:
α. Οι σπόροι
Οι σπόροι αποτελούν περίπου το 10% του συνολικού βάρους του χαρουπιού. Η αξία του σπόρου οφείλεται στο πλήθος των χρήσεων των συστατικών του τα οποία ευρίσκονται στα βασικά μέλη του σπόρου, δηλαδή στο ενδοσπέρμιο, το φύτρο και στο φλοιό του σπόρου.
Τα σπέρματα είναι πλούσια σε διάφορα κόμμεα που φθάνουν περίπου στο 40% του βάρους τους. Από το ενδοσπέρμιο παράγεται είδος αλεύρου το οποίο είναι χρήσιμο σε πολλές εφαρμογές. Έτσι μπορεί να χρησιμοποιηθεί στη βιομηχανία σαπουνιών και αρωμάτων, στη βυρσοδεψία, στη φαρμακευτική, στην υφαντουργία, στις βιομηχανίες διατροφής, στη παραγωγή καλλυντικών και μελανιών, στην επεξεργασία χαρτοπολτού κ.ά.
Ο σπόρος της χαρουπιάς αντικατέστησε παλιότερα ακόμη και τον καφέ όταν καβουρδίζεται μαζί με αμύγδαλα και ρεβίθια.
Τα τελευταία χρόνια, σε πολλές από τις πιο πάνω χρήσεις του έχει υποκατασταθεί από άλλα προϊόντα.
β. Το σαρκώδες τμήμα (ψίχα)
Αποτελεί το υπόλοιπο περίπου 90% του βάρους του χαρουπιού. Το κύριο συστατικό της ψίχας είναι το ζάχαρο που φθάνει το 40 – 50% του συνολικού βάρους με κύρια σάκχαρα τη σουκρόζη, γλυκόζη και τη φρουκτόζη. Τα λευκώματα είναι ελάχιστα.
Το μεγαλύτερο μέρος της ψίχας των χαρουπιών που παράγονται σήμερα, χρησιμοποιείται για ζωοτροφή. Η αξία του σε αμυλαξία είναι μικρότερη όταν συγκριθεί με άλλες κτηνοτροφές (καλαμπόκι 780 μονάδες, κριθάρι 689 μονάδες και χαρούπι 500 μονάδες). Αν όμως ληφθεί υπ? όψιν η τιμή διάθεσής του, το καθιστά οικονομικότερη κτηνοτροφή. Όταν μάλιστα αναμιγνύεται με άλλες ζωοτροφές σε αναλογία 5 – 10% βελτιώνει τη γεύση των τροφών και έτσι καταναλίσκονται πιο ευχάριστα από τα ζώα.
Η σάρκα του χαρουπιού είναι αρκετά θρεπτική αφού περιέχει μεγάλο αριθμό αλάτων, ιχνοστοιχείων, βιταμινών και πρωτεϊνών (ιδιαίτερα ασβέστιο σε τριπλάσια αναλογία από το γάλα, επίσης φώσφορο, σίδηρο, μαγνήσιο, κάλιο, πυρίτιο κ.ά.)
Χρησιμοποιείται επίσης για την παρασκευή σακχαρούχου σιροπιού, αναψυκτικών, μαρμελάδων αλλά και οινοπνευματωδών ποτών.
Όσοι ασχολούνται, κατά καιρούς, με την αναζήτηση εναλλακτικών φυσικών γλυκαντικών ουσιών γνωρίζουν ότι μπορεί, το χαρούπι, να υποκαταστήσει κάλλιστα, τη σοκολάτα και το κακάο στην ζαχαροπλαστική και στην αρτοποιία.
Βράζοντας τα χαρούπια παρασκευάζεται το χαρουπόμελο με γεύση όμοια της σοκολάτας, όμως υπερέχει αυτής σε θρεπτικά στοιχεία διότι περιέχει 52 φορές λιγότερο λίπος, δεν περιέχει αλλεργιογόνα και καφεΐνη και η γλυκύτητά της οφείλεται σε φυσικά σάκχαρα. Το χαρουπόμελο αποτελεί πλούσια πηγή υδρογονανθράκων, ασβεστίου, σιδήρου, μαγνησίου, καλίου και ριβοφλαβίνης και έχει χαμηλή περιεκτικότητα σε νάτριο.
Το χαρουπόμελο που παράγεται από το άλεσμα της ψίχας δίδει μια χαρακτηριστική γεύση στα κέικ, στα μπισκότα και στο ψωμί και τα απαλλάσσει από τη γλουτένη του σιτάλευρου. Μάλιστα το αλεύρι αυτό, αναφέρεται, κατάλληλο για τους βρεφικούς κοιλόπονους.
Επίσης βρασμένα χαρούπια μαζί με ξηρά σύκα και σταφίδες, αποτελούν ένα άριστο αντιβηχικό φάρμακο.
γ. Αναδασώσεις
Η χαρουπιά σε κανονικό ή σε μικρό μέγεθος (νάνος, πόα) είναι σπουδαίο διακοσμητικό φυτό. Είναι όμως ακόμη σπουδαιότερη η αξία της σαν δασικό δέντρο.
Εμποδίζει την εξάπλωση της φωτιάς, αντίθετα απ? ό,τι συμβαίνει με το πεύκο και είναι κατάλληλο για αναδασώσεις. Και μπορεί, κατά τον Υπουργό Γεωργίας, Φυσικών Πόρων και Περιβάλλοντος της Κύπρου, ο εμπορικός ρόλος της χαρουπιάς να έχει κατά καιρούς υποβαθμιστεί, όμως έχει αναβαθμιστεί, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια ο περιβαλλοντικός  της ρόλος διότι μπορεί να επιβιώνει σε άγονα και ξηρικά ασβεστολιθικά εδάφη. Ολόκληρες περιοχές οφείλουν στη χαρουπιά το πράσινο χρώμα τους, ενώ συγχρόνως το πλούσιο ριζικό της σύστημα συγκρατεί και προστατεύει το έδαφος από τη διάβρωση.
Η χαρουπιά μπορεί και πρέπει να καλύψει ασκεπείς, οριακές και εγκαταλελειμμένες εκτάσεις καθώς και θαμνοσκεπείς πάνω σε άγονα βραχώδη εδάφη.
Οι αναδασώσεις στις εκτάσεις αυτές, θα αλλάξουν τη φυσιογνωμία των περιοχών, θα σταματήσουν τις διαβρώσεις και τα μέρη αυτά θα γίνουν πιο ελκυστικά για τους επισκέπτες, με δυνατότητα έτσι ανάπτυξης του αγροτουρισμού. Διάφορα Εθνικά και Ευρωπαϊκά  προγράμματα χρηματοδοτούν και προωθούν κατά καιρούς την επέκταση των φυτειών της χαρουπιάς.
Προοπτικές
Εκτός όμως από τον αναβαθμισμένο ρόλο της χαρουπιάς ως δασικού δέντρου, τελευταίες μελέτες και επιστημονικές έρευνες δείχνουν σήμερα ότι το χαρούπι έχει και μέλλον. Έχει βρεθεί ότι ορισμένα ωφέλιμα συστατικά του χαρουπιού έχουν εξακριβωμένη βιολειτουργική ενέργεια. Τέτοια συστατικά είναι οι γαλακτομαννάνες του σπόρου.
Δείχνουν ωφέλεια στην υγεία με πιθανότητα προστασίας από χρόνιες παθήσεις όπως ο καρκίνος, τα καρδιαγγειακά νοσήματα κ.ά. Είναι διαλυτά, άπεπτα, πηκτωματογόνα, υδροκολλοειδή, δρουν παρεμποδιστικά στην απορρόφηση θρεπτικών συστατικών, βοηθούν στη φυσιολογική λειτουργία του πεπτικού συστήματος (μειώνουν τον ερεθισμό του εντέρου και τη δυσκοιλιότητα) και μειώνουν τα επίπεδα LOL χοληστερόλης στο αίμα. Οι γαλακτομαννάνες επιτρέπουν στα διαβητικά άτομα την πιο αποτελεσματική ρύθμιση των επιπέδων της γλυκόζης και της ινσουλίνης σο αίμα. Αναφέρεται επίσης ότι η κατανάλωση τέτοιων ουσιών αποτρέπει την εμφάνιση διαβήτη και σε φυσιολογικά άτομα.
Tα τελευταία χρόνια γίνεται επισταμένη ερευνητική προσπάθεια αναζήτησης υποκατάστατων της βασικής πρωτεΐνης του σίτου της γλουτένης του ψωμιού.
Αιτία είναι η αύξηση κρουσμάτων της ασθένειας κοιλιοκάκη (coeliac disease). Η ασθένεια αυτή δημιουργεί μια χρόνια διαταραχή του λεπτού εντέρου που οφείλεται σε ευαισθησία στη γλουτένη ατόμων γενετικά ευπαθών. Πρόσφατα έγινε γνωστό ότι περίπου 0,5% (δηλ. 1:200 άτομα) του δυτικού πολιτισμού πάσχει από αυτή την ασθένεια, με αποτέλεσμα να αποτελεί μια από τις πιο συχνές διαταραχές που σχετίζονται με τα τρόφιμα. Μια ερευνητική εργασία συνεργασίας ερευνητικών ιδρυμάτων Ελλάδος και Κύπρου βρίσκεται σε εξέλιξη. Τα μέχρι τώρα στοιχεία όμως δείχνουν ότι τα χαρούπια, τόσο η σάρκα όσο κυρίως ο σπόρος του χαρουπιού αποτελούν μια καλή πρώτη ύλη για παρασκευή ψωμιού απηλλαγμένου της γλουτένης.
Επίσης, το χαρουπάλευρο που παράγεται από το άλεσμα της ψίχας του χαρουπιού δίδει μια ωραία χαρακτηριστική γεύση στα κέικ, στα μπισκότα και στο ψωμί και τα απαλλάσσει από τη γλουτένη του σιτάλευρου.
Έρευνες ακόμη για παραγωγή υποκατάστατου της βενζίνης στην κίνηση των οχημάτων, δηλαδή στην παραγωγή βιοαιθανόλης έχουν δείξει ότι τα σάκχαρα του χαρουπιού μπορούν να ζυμωθούν με ζύμη αρτοποιείου σε οινόπνευμα κατάλληλο για τον σκοπό αυτό.
Πιστεύω, κλείνοντας, ότι το μεγάλο κεφάλαιο για τον Αποκόρωνα που λέγεται χαρούπι, πρέπει οπωσδήποτε να απασχολήσει τον νέο Δήμο μας. Σε συνεργασία με άλλους φορείς και ερευνητικά ιδρύματα, να βρεθεί τρόπος αξιοποίησης των προϊόντων της χαρουπιάς.
Με την επέκταση της καλλιέργειας της χαρουπιάς, τις αναδασώσεις αλλά και με την αξιοποίηση των προϊόντων της θα παρατηρηθεί σημαντική βελτίωση στη φυσιογνωμία της ενδοχώρας, στην ανάπτυξη του Αγροτουρισμού και στην οικονομία γενικότερα της επαρχίας μας.
Γι? αυτό και προσπάθειες σαν την αποψινή δραστηριότητα του καθιδρύματος Τίμιος Σταυρός Αγίου Ραφαήλ για την αξιοποίηση των προϊόντων της χαρουπιάς είναι άξιες επαίνου και συγχαρητηρίων.

Σημ.: Ομιλία κατά τη θεμελίωση της εκκλησίας ‘Παναγία η Γιάτρισσα’ στην περιοχή ‘Κιβωτός’ της Λιτσάρδας του Δήμου Βάμου από το καθίδρυμα ‘Τίμιος Σταυρός’ του Αγίου Ραφαήλ στις 12 Σεπτεμβρίου 2010

Πηγή: Χανιώτικα Νέα


Tags: ,


Both comments and pings are currently closed.


content